Series: Roots in Nature, Wings in Education Post: 1 Marathi

आम्ही जेव्हा शिक्षणाच्या तिसऱ्या वाटेवर उभे राहिलो. | अमूल्य वेळेची भेट.

एक बाप म्हणून तुमचा प्रवास बाळ हातात आल्यावर सुरू होत नाही, तर तो नेमका त्याच क्षणाला सुरू होतो जेव्हा तुमच्या कानावर शब्द पडतात "तुम्ही बाबा होणार आहात!"

त्या एकाच, श्वास रोखून धरणाऱ्या क्षणात तुमच्यात एक मोठा बदल घडून येतो. स्वतःच्या पोटापाण्याचा आणि अस्तित्वाचा विचार करणारं तुमचं मन, एका क्षणात त्या न पाहिलेल्या इवल्याशा जिवासाठी सुरक्षेचा किल्ला उभारू लागतं.

माझ्या बाबतीतही अगदी असंच घडलं.

माझं नाव विपुल प्रधान. मी अगदी अस्सल मध्यमवर्गीय पार्श्वभूमी असलेला माणूस. ठाण्यात जन्मलो, पुणे आणि नवी मुंबईत शिक्षण पूर्ण केलं आणि पदवी हातात पडताच घरातल्या परिस्थितीमुळे लगेच नोकरी सुरू केली. मध्यमवर्गीय कुटुंबात आधी 'सर्व्हायव्हल' (टिकून राहणे) महत्त्वाचं असतं. तुमची स्वप्नं, तुमच्यातली कला, तुमचे वेगळे विचार... हे सगळं बाजूला ठेवून, एका कप्प्यात बंद करून तुम्हाला आधी कुटुंबाचा गाडा हालावा लागतो. आपणही त्या गर्दीचा भाग बनतो कारण आपल्याला दुसरी कुठली वाटच ठाऊक नसते.

पण मग ती आनंदाची बातमी आली. घरात एका छोट्या जिवाचं आगमन होणार होतं.

अचानक माझं मन भविष्याचं नियोजन करू लागलं. आर्थिक स्थैर्याच्या अनेक विचारांमध्ये एक मोठा प्रश्न मला सारखा सतावत होता: माझ्या मुलाचं शिक्षण.

सुरुवातीला माझा विचार अगदी साधा आणि माझ्या स्वतःच्या पार्श्वभूमीशी जोडलेला होता. माझं स्वतःचं शिक्षण मराठी माध्यमातून झालं होतं आणि मला त्याचा सार्थ अभिमान होता. त्यामुळे मी विचार केला, "आपण आपल्या मुलाला पुण्याजवळच एखाद्या चांगल्या मराठी शाळेत घालू." हे सोपं होतं, सुरक्षित होतं आणि ओळखीचं होतं.

पण मग 'प्रथम'चा जन्म झाला.

तो घरात रांगू लागला, इकडून तिकडे कौतुकाने फिरू लागला, तेव्हा मात्र मी शिक्षणाकडे एक 'परंपरा' म्हणून न बघता, वास्तव काय आहे हे शोधायला सुरुवात केली. मी अनेक लेख वाचले, तज्ज्ञांचे व्हिडिओ पाहिले, शिक्षण विभागाचे अंतर्गत अहवाल अभ्यासले.

मी जितका खोल गेलो, तितका मी अस्वस्थ होत गेलो. मला जाणीव झाली की, आजची पारंपरिक शाळा पद्धत मुलाला शिकवण्यासाठी नाही, तर त्याला एका चौकटीत बसवून कॉर्पोरेट जगाचा एक छोटासा भाग बनवण्यासाठी तयार करते. हे एक अत्यंत सुंदर रितीने सजवलेलं 'चक्रीवादळ' आहे, एक सापळा आहे.

मी रांगणाऱ्या प्रथम कडे पाहिलं आणि विचार केला: त्याला स्वतःची ओळख पटण्यापूर्वीच मी त्याला या जीवघेण्या स्पर्धेत का ढकलू?

मी आणि स्वातीने एक मोठा निर्णय घेतला. आम्ही प्रथमला त्याचं बालपण एक 'भेट' म्हणून परत द्यायचं ठरवलं. त्याला त्याच्या वेळेचा मालक बनवायचं होतं. जिथे घड्याळाच्या काट्यावर खेळणं नसेल, जिथे दप्तराचं ओझं नसेल. तो त्याचं बालपण मनसोक्त जिवापाड जगेल आणि जेव्हा तो मोठा होईल, तेव्हा स्वतःच्या करिअरचा निर्णय स्वतः घेईल इतका सक्षम बनेल.

हे कागदावर वाचायला जितकं सोपं आणि सुंदर वाटतं, तितकंच ते प्रत्यक्षात आणणं म्हणजे समाजाच्या प्रवाहाविरुद्ध पोहण्यासारखं होतं. हा मार्ग निवडण्यासाठी आम्हाला तीन वेगवेगळ्या आघाड्यांवर लढावं लागणार होतं.

पहिली लढाई: जोडीदाराची साथ (The Partner Alignment)

कोणताही वेगळा विचार करताना पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची लढाई ही तुमच्या स्वतःच्या घरात असते. जर पती-पत्नीमध्येच एकमत नसेल, तर मुलाचं नुकसान होतं. सुदैवाने, स्वाती मला खूप वर्षांपासून ओळखते. तिला माझ्या विचारांची गती ठाऊक आहे. तिच्या मनातही कुठेतरी हाच सुप्त बंडखोर विचार चालू होता. शाळेचा तोच तोच ताण, गृहपाठ आणि स्पर्धा यापेक्षा मुलाचं आयुष्य वेगळं असायला हवं, असं तिलाही मनातून वाटत होतं. जेव्हा तिने माझा अभ्यास आणि विचार पाहिले, तेव्हा तिला मी विक्षिप्त वाटलो नाही; तर आपल्या मुलाचं भविष्य सुरक्षित करू पाहणारा एक जबाबदार जोडीदार दिसला. स्वाती सोबत होती, त्यामुळे आमचा पाया भक्कम झाला. पहिली लढाई आम्ही जिंकलो.

दुसरी लढाई: कौटुंबिक वर्तुळ (The Inner Circle)

पुढचा टप्पा जास्त कठीण होता: आपल्या आई-वडिलांना हे सांगणं की आपण प्रथमला कोणत्याही नर्सरी, प्लेग्रुप किंवा अगदी अंगणवाडीतही घालणार नाही आहोत.

आपल्या भारतीय संस्कृतीत आजी-आजोबा मुलांच्या जडणघडणीत खूप गुंतलेले असतात आणि त्यांची भीती केवळ आणि केवळ प्रेमापोटी असते. त्यात भर म्हणजे, स्वातीची आई स्वतः प्राथमिक शाळेत शिक्षिका होती. त्यांनी आयुष्यभर याच शिक्षण पद्धतीत काम केलं होतं. त्यामुळे शाळेच्या चौकटीतल्या त्रुटी त्यांना माझ्यापेक्षा जास्त ठाऊक होत्या पण एक आजी म्हणून त्यांच्या मनात एक व्यावहारिक भीती होती: "जर प्रथम शाळेत गेला नाही, तर तो इतर मुलांच्या मागे पडेल का? त्याला योग्य वयात लिहिता-वाचता येईल का?"

आम्ही त्यांची भीती नाकारली नाही. आम्ही ती समजून घेतली. आम्ही त्यांना शांतपणे आमचा दृष्टिकोन समजावून सांगितला; शाळा सोडणं म्हणजे शिकणं सोडणं नव्हे, हे त्यांना पटवून दिलं. आमच्या आई-वडिलांचा आमच्यावर विश्वास होता, त्यामुळे त्यांच्या मनातील भीतीचं रूपांतर एका विश्वासात झालं. त्यांनी आमच्या निर्णयाला पाठिंबा दिला. दुसरी लढाईही आम्ही जिंकलो.

आम्ही घरातली लढाई जिंकली होती, जवळच्या माणसांना पटवून दिलं होतं. पण आमच्या घराच्या उंबरठ्याबाहेरचं जग आमच्याकडे डोळे लावून बसलं होतं.

तिसरी लढाई—जी सर्वात मोठी, आव्हानात्मक आणि न थांबणारी होती ती आता सुरू होणार होती.

त्या तिसऱ्या लढाईबद्दल बोलूया पुढच्या ब्लॉगमध्ये.